Μερικές διευκρινίσεις για τα ομολογιακά Μαθήματα των Θρησκευτικών στις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης

16 07 2009

Πηγή:  http://pi-schools.gr/content/index.php?lesson_id=2&ep=38

Όλγα Γριζοπούλου

Στο διάλογο γύρω από το ελληνικό Μάθημα των Θρησκευτικών (ΜΘ) συχνά διατυπώνεται το επιχείρημα πως η ομολογιακή θρησκευτική εκπαίδευση είναι «κανόνας» στις ευρωπαϊκές χώρες. Ωστόσο εδώ χρειάζεται λίγη προσοχή, καθώς – όπως φαίνεται – συχνά εννοούμε διαφορετικά αυτή την «ομολογιακότητα» σε σχέση με τα κριτήρια χρήσης του όρου από τους ευρωπαίους συναδέλφους μας. Πιο συγκεκριμένα:

i)       Στη χαρτογράφηση των ευρωπαϊκών ΜΘ διαπιστώνουμε πως πράγματι οι 22 από τις 29 ευρωπαϊκές χώρες αναπτύσσουν ομολογιακό ΜΘ ενώ μόνον 7 μη ομολογιακό (ΠΙΝΑΚΑΣ 1). Ωστόσο χρειάζεται να προσέξουμε (ΠΙΝΑΚΑΣ 2) ότι στις περισσότερες απ’ αυτές η δυνατότητα οργάνωσης ομολογιακού ΜΘ προσφέρεται όχι αποκλειστικά σε μία θρησκεία/ομολογία, αλλά σε όλες τις επίσημα αναγνωρισμένες θρησκευτικές κοινότητες. Έτσι στη Γερμανία λ.χ., καθώς το δικαίωμα αυτό εκχωρείται σε 5 θρησκευτικές κοινότητες, διαπιστώνουμε ότι στο γερμανικό σχολείο μπορούν να οργανώνονται 5 ΜΘ διαφορετικών θρησκειών/ομολογιών. Συνολικά λοιπόν οι 14 από τις 22 «ομολογιακές» χώρες προσφέρουν περισσότερα του ενός ομολογιακά ΜΘ. Κι αυτήν ακριβώς τη διάσταση της «ομολογιακότητας» χρειάζεται να επισημάνουμε, καθώς μ’ αυτήν το κράτος προσφέροντας τη δυνατότητα στις διάφορες θρησκευτικές κοινότητες να οργανώνουν το δικό τους (ομολογιακό) ΜΘ εκφράζει τη διασφάλιση της κρατικής ουδετερότητας και τον σεβασμό της ατομικής θρησκευτικής ελευθερίας του κάθε πολίτη. Από την άλλη μεριά, οι 8 χώρες που προσφέρουν μόνον 1 ομολογιακό ΜΘ (ανάμεσά τους και η Ελλάδα) είναι οι χώρες με ισχυρή παρουσία της «κρατικής, επίσημης θρησκείας» και ήδη σε κάποιες απ’ αυτές (π.χ. ακόμη και στη Β. Ιρλανδία όπου υπάρχουν σκληρές θρησκευτικές αντιπαραθέσεις και μεγάλη ένταση μεταξύ των θρησκευτικών και κοσμικών επιδράσεων στην εκπαίδευση) έχει αρχίσει να αναπτύσσεται εκτεταμένος θρησκειοπαιδαγωγικός διάλογος για μια πιο διευρυμένη θρησκευτική εκπαίδευση[1].

ii)     Είναι γεγονός ότι την ευθύνη των ομολογιακών ευρωπαϊκών ΜΘ (σχετικά με τα Αναλυτικά Προγράμματα, το διδακτικό υλικό, τους δασκάλους κ.ά.) την έχουν οι θρησκευτικές κοινότητες – σε συνεργασία συνήθως με το κράτος (ΠΙΝΑΚΑΣ 3). Ωστόσο αυτή η εμπλοκή των θρησκευτικών κοινοτήτων στην εκπαίδευση θεωρείται περισσότερο ως υπηρεσία στην κοινωνία και ως ένα πεδίο στενής συνεργασίας με την πολιτεία παρά ως μέσο καλλιέργειας πίστης, κατήχησης ή εθνικής ταυτότητας. Έτσι βλέπουμε λ.χ. στην Αυστρία, το ομολογιακό ΜΘ να θεωρείται μεν στα πλαίσια της συνευθύνης πολιτείας – θρησκευτικών κοινοτήτων για την οργάνωση της σχολικής θρησκευτικής εκπαίδευσης αλλά η «ομολογιακότητα» να μην αναφέρεται σε κάποιο αναμενόμενο αποτέλεσμα[2] (ενστάλαξη ή ενδυνάμωση πίστης). Γι’ αυτό και η Αυστρία δίνει τη δυνατότητα οργάνωσης έως και 13 ΘΜ! Ομολογιακό ΜΘ με την αποκλειστική ευθύνη της πολιτείας έχουν μόνον η Ελλάδα, η Κύπρος και η Βουλγαρία.

iii)  Ως προς τα περιεχόμενα του ΜΘ πράγματι τα ομολογιακά κινούνται στα όρια μιας και μοναδικής θρησκευτικής παράδοσης – συχνά μάλιστα αυτής που από το κράτος ορίζεται ως «επικρατούσα» (π.χ. στην Ιρλανδία ο Καθολικισμός). Ωστόσο κι εδώ χρειάζεται προσοχή, καθώς στα πρόσφατα στοιχεία που δίνουν οι ίδιες οι χώρες[3] διαπιστώνουμε πως και σε κατεξοχήν ομολογιακά ΜΘ (π.χ. Ιταλία, Ισπανία) παρατηρείται πραγματικό άνοιγμα στη γνωριμία και διδασκαλία των παγκόσμιων θρησκειών και στον διάλογο. 

iv)   Τα «καυτά» ζητήματα (διαποτισμού, παραβίασης θρησκευτικής συνείδησης[4] κ.ά.) που αναπόφευκτα προκύπτουν στα όρια της ομολογιακής θρησκευτικής εκπαίδευσης φαίνεται να αντιμετωπίζονται με την προαιρετικότητα.  Έτσι σε κανένα από τα 22 ομολογιακά ΜΘ δεν μπορούμε να αναγνωρίσουμε απόλυτη υποχρεωτικότητα (ΠΙΝΑΚΑΣ 4). Σε όλα διαπιστώνεται προαιρετικότητα κάποιου τύπου (είτε με τη δυνατότητα απαλλαγής ή εξαίρεσης είτε με την επιλογή εναλλακτικού μαθήματος). Ειδικότερα ως προς τα εναλλακτικά μαθήματα (ΠΙΝΑΚΑΣ 5) είναι ενδιαφέρον να επισημάνουμε ότι οι χώρες που προσφέρουν εναλλακτικό μάθημα είναι αυτές που παρέχουν τη δυνατότητα οργάνωσης ΜΘ σε πολλές θρησκευτικές κοινότητες, άρα οι χώρες όπου είναι βαθύτατα εμπεδωμένη η διαφύλαξη του δικαιώματος της θρησκευτικής ελευθερίας! Εναλλακτικό μάθημα επίσης υπάρχει σε χώρες με ισχυρή την παρουσία της Καθολικής Εκκλησίας (Ισπανία, Πορτογαλία, Πολωνία).

v)     Καθώς η ευρωπαϊκή θρησκευτική εκπαίδευση προβάλλει ως ένα αρκετά πολυεπίπεδο ζήτημα, κάθε χώρα της Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι ελεύθερη και υπεύθυνη να επιλέξει τον χαρακτήρα και τις κατευθύνσεις της σχολικής θρησκευτικής εκπαίδευσης που αναπτύσσει. Και είναι φυσικό ότι αυτή η επιλογή σχετίζεται στενότατα με τη συνάφειά της (context): πολιτικοί λόγοι, το θρησκευτικό τοπίο της χώρας, ο ρόλος και οι αξίες της θρησκείας στη συγκεκριμένη κοινωνία, η δομή και η ιστορία του εκπαιδευτικού συστήματος, η εκπαιδευτική πολιτική[5]. Έτσι στις χώρες του τέως υπαρκτού σοσιαλισμού (π.χ. Βουλγαρία, Εσθονία) φαίνεται «φυσικό» το ομολογιακό ΜΘ να επιχειρεί να συνεισφέρει στη διαμόρφωση ταυτότητας – και μάλιστα εθνικής. Ταυτόχρονα ωστόσο είναι απόλυτα φυσικό, αυτός ο όρος ταύτισης εθνικής-θρησκευτικής ταυτότητας να υπερβαίνεται σε δημοκρατικά κράτη τα οποία – έχοντας από χρόνια ελεύθερα αναπτύξει σχολική θρησκευτική εκπαίδευση – ό,τι επιχειρούν σήμερα είναι η διεύρυνση και ο εμπλουτισμός της (π.χ. Γερμανία, Ισπανία).

vi)   Στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες, καθώς φαίνεται πλέον εμπεδωμένη η αντίληψη ότι η θρησκεία πρέπει να διδάσκεται με τα κριτήρια της δημόσια εκπαίδευσης, είναι εμφανής η τάση υπέρβασης της αποκλειστικότητας της μιας ομολογίας ακόμη και στα πλαίσια των ομολογιακών ΜΘ.  Στη μάλιστα παραδοσιακά «ομολογιακή» Γερμανία – ιδιαίτερα από τη δεκαετία του 90 – εκφράζεται η ανάγκη δημιουργίας κοινών μαθημάτων (“Religionsuterricht für alle”) όπου οι μαθητές να συναντούνται και να γνωρίζουν τους θρησκευτικά και πολιτιστικά «άλλους»[6], επιχειρούνται διδακτικές προσεγγίσεις σε ομολογιακά μικτές τάξεις και διαπιστώνεται η ανάγκη διεύρυνσης και πολλαπλασιασμού τέτοιων προσεγγίσεων.

ΠΙΝΑΚΑΣ 1

Τα ΜΘ στα σχολεία της Ευρωπαϊκής Ένωσης

 Ομολογιακά ΜΘ  Μη ομολογιακά ΜΘ
 

  1. Αυστρία
  2. Βέλγιο
  3. Β. Ιρλανδία
  4. Βουλγαρία
  5. Γερμανία
  6. Ελλάδα
  7. Ιρλανδία
  8. Ισπανία
  9. Ιταλία
  10. Κύπρος
  11. Λετονία
  12. Λιθουανία
  13. Λουξεμβούργο
  14. Μάλτα
  15. Ολλανδία 
  16. Ουγγαρία
  17. Πολωνία
  18. Πορτογαλία
  19. Ρουμανία
  20. Σλοβακία
  21. Τσεχία
  22. Φινλανδία
 

  1. Αγγλία
  2. Δανία
  3. Εσθονία
  4. Ουαλία
  5. Σκωτία
  6. Σλοβενία
  7. Σουηδία

 

ΠΙΝΑΚΑΣ 2

Ο αριθμός των ομολογιακών ΜΘ στα σχολεία της Ευρωπαϊκής Ένωσης

 Ένα

ομολογιακό ΜΘ 

στο σχολείο

 Περισσότερα του ενός ομολογιακά ΜΘ (διαφόρων θρησκευτικών κοινοτήτων)

στο σχολείο

 

 

  1. Β. Ιρλανδία
  2. Βουλγαρία
  3. Ελλάδα
  4. Ιρλανδία
  5. Ιταλία
  6. Κύπρος
  7. Λουξεμβούργο
  8. Μάλτα

 

 

  1. Αυστρία (13)
  2. Βέλγιο (6)
  3. Γερμανία (5)
  4. Ισπανία (4)
  5. Λετονία (5)
  6. Λιθουανία (2)
  7. Ολλανδία
  8. Ουγγαρία (3)
  9. Πολωνία
  10. Πορτογαλία
  11. Ρουμανία(4)
  12. Σλοβακία (13)
  13. Τσεχία
  14. Φινλανδία

 

 ΠΙΝΑΚΑΣ 3

Η ευθύνη των ομολογιακών ΜΘ στις χώρες της Ευρώπης 

 Ευθύνη

της πολιτείας

 Ευθύνη  των διαφόρων θρησκευτικών κοινοτήτων  Ευθύνη   πολιτείας – θρησκευτικών κοινοτήτων

(σε συνεργασία)

 

 

  1. Βουλγαρία
  2. Ελλάδα
  3. Κύπρος

 

 

  1. Βέλγιο
  2. Β. Ιρλανδία
  3. Ιρλανδία
  4. Ιταλία
  5. Λουξεμβούργο
  6. Μάλτα
  7. Ουγγαρία
  8. Πολωνία
  9. Πορτογαλία
  10. Σλοβακία
  11. Τσεχία

 

 

  1. Αυστρία
  2. Γερμανία
  3. Ισπανία
  4. Λετονία
  5. Λιθουανία
  6. Ρουμανία
  7. Φινλανδία

 

ΠΙΝΑΚΑΣ 4

Η υποχρεωτικότητα των ομολογιακών ΜΘ της Ευρώπης

   Υποχρεωτικό

(με δυνατότητα απαλλαγής)

 

 Προαιρετικό / υποχρεωτικό*  Προαιρετικό

 

 

  1. Αυστρία
  2.  Β. Ιρλανδία
  3. Γερμανία
  4.  Ελλάδα
  5. Κύπρος
  6. Ιρλανδία
  7. Ρουμανία
  8. Φινλανδία

 

 

  1. Βέλγιο
  2. Βουλγαρία
  3. Ισπανία
  4. Λετονία
  5. Λιθουανία
  6. Λουξεμβούργο
  7. Ολλανδία 
  8. Πορτογαλία
  9. Σλοβακία

 

 

  1. Ιταλία
  2. Μάλτα
  3. Ουγγαρία
  4. Πολωνία
  5. Τσεχία

 

* Ο μαθητής αφού επιλέξει υποχρεούται να παρακολουθήσει το επιλεγμένο ΜΘ

ΠΙΝΑΚΑΣ 5

Τα εναλλακτικά μαθήματα στα ευρωπαϊκά ΜΘ

    Χωρίς εναλλακτικό μάθημα   Με εναλλακτικό μάθημα

 

 1.  Β. Ιρλανδία2.  Βουλγαρία3.  Ελλάδα

4.  Ιρλανδία

5.  Ιταλία

6.  Κύπρος

7.  Μάλτα

8.  Ολλανδία

9.  Ουγγαρία

10. Ρουμανία

11.  Τσεχία

 

 1.  Αυστρία 2.  Βέλγιο 3.  Γερμανία

4.  Ισπανία

5.  Λετονία

6.  Λιθουανία

7.  Λουξεμβούργο

8.  Πολωνία

9.  Πορτογαλία

10. Σλοβακία

11. Φινλανδία

 


[1] Βλ. L. Ph. Barnes, “Religion, education and conflict in Northern Ireland”, Journal of Beliefs & Values, 26,2 (2005), σ. 123-138.

[2] Βλ. F. Schweitzer, CoGREE Conference 2005: “Education that takes account of religion:  How can this contribute to democratic citizenship?”.

[3] Βλ. E. Kuyk, R. Jensen, D. Lankshear, E. Löh Manna, P. Schreiner (Eds), Religious Education in Europe. Situation and current trends in schools, IKO, Oslo 2007.

[4] Βλ. Toledo Guiding Principles on teaching about religions and beliefs in public schools, OSCE / ODIHR 2007, σ. 16, σημείο 5.

[5] Βλ. R. Jackson, “European Institutions and the Contribution of Studies of Religious Diversity to Education for Democratic Citizenship”, στο: R. Jackson, S. Miedema, W. Weisse, J-P. Willaime (Eds.), Religion and Education in Europe. Developments, Contexts and Debates, Waxmann, Münster 2007, σ. 28-30.

[6] Βλ. Th. Knauth, Religious Education in Germany: Contribution to Dialogue or Source of Conflict?”, στο: R. Jackson, S. Miedema, W. Weisse, J-P. Willaime (Eds.),  ό.π.,  σ. 243-265.

Advertisements

Ενέργειες

Information

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s




Αρέσει σε %d bloggers: